Μπάμπης Λέγγας, Τέχνη βιβλίου, 15 χρόνια
προλογικό σημείωμα







Δεν μπορείς να κρατάς διαρκώς το καπέλο σου στο χέρι:
γι’ αυτό εφευρέθηκε η κρεμάστρα.
Εγώ βρήκα την ζωγραφική για να κρεμάω από ένα καρφί τις ιδέες μου:
αυτό σου επιτρέπει να τις αλλάζεις και να αποφεύγεις την έμμονη ιδέα.
Ζωρζ Μπρακ*




Φέτος συμπληρώθηκαν 15 χρόνια συνεχούς παρουσίας μας στον χώρο της βιβλιοδεσίας. Η εορταστική έκδοση του παρόντος βιβλίου επιχειρεί ταυτόχρονα έναν γενικό απολογισμό των προσπαθειών μας μέχρι σήμερα αλλά και των στόχων που έχουν τεθεί για το μέλλον.
Η πορεία αυτών των ετών σκόπευσε στην ανάδειξη της τέχνης της βιβλιοδεσίας ως αναπόσπαστου μέρους της ιστορίας του ελληνικού βιβλίου αλλά και ως ιστορικής πηγής για την εξέλιξη του ελληνικού πνεύματος. Παράλληλα, το βιβλίο αυτό αποτελεί μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο αξιοποιήθηκε μέχρι σήμερα η παράδοση στο πλαίσιο της καλλιτεχνικής δημιουργίας, εμπνέοντας και καθοδηγώντας τις δραστηριότητές μας.

Μία από τις σημαντικές καμπές ήταν όταν το Βιβλιοδετείο άρχισε να λειτουργεί στη Στοά Αρσακείου, το 1997, με μόνιμη έκθεση δεμένων βιβλίων, που σταδιακά εμπλουτίστηκε με ειδικές συλλεκτικές εκδόσεις και αντικείμενα σχετικά με την τέχνη του βιβλίου. Οι εκδόσεις βιβλίων σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων, που είχαν ήδη ξεκινήσει το 1992, με εκδόσεις εκτός εμπορίου, απέκτησαν αργότερα την εμπορική επωνυμία «Εκδόσεις του Φοίνικα». Οι συγγραφείς και τα κείμενα της ελληνικής γραμματείας που εκδίδονται, επιλέγονται κυρίως βάσει της διαχρονικότητας και της συμβολής τους στην εξέλιξη και προαγωγή του ελληνικού Λόγου. Στο πλαίσιο αυτό έχουν κυκλοφορήσει τίτλοι όπως: η Κασσιανή η Υμνωδός, η Ευχή Μυστική του Συμεών του Νέου Θεολόγου, ή το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη Στο Χριστό στο Κάστρο, και ανατυπώσεις έργων όπως ο Ύμνος εις την Ελευθερίαν, που τυπώθηκε το 1825 στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, τα Γνωμικά των Παλαιών Φιλοσόφων ή οι Αισώπου Μύθοι, που κυκλοφόρησαν από το ελληνικό τυπογραφείο του Φοίνικος στη Βενετία το 1877. Η έκδοση βιβλίων με χειροποίητο δέσιμο από ένα εργαστήριο βιβλιοδεσίας σχετίζεται με τη δυνατότητα του ολοκληρωμένου σχεδιασμού του βιβλίου σε όλα τα στάδια παραγωγής και εντάσσεται στον γενικότερο προβληματισμό μας για τη θέση της τέχνης μας στην ελληνική κοινωνία. Με κριτήριο το πνεύμα του κειμένου του συγγραφέα, ο σχεδιασμός, από την τυποτεχνική μορφή και την επιλογή του χαρτιού μέχρι την επιλογή των υλικών και τη διακόσμηση της βιβλιοδεσίας, αναδεικνύει διαρκώς τη διαλεκτική σχέση μεταξύ περιεχομένου, υλικών και αμφίεσης.

Μέσα στα χρόνια, η Στοά, αναδείχθηκε σε σημείο συνάντησης και διαλόγου αναφορικά με την ελληνική βιβλιοδεσία και την έρευνα για τον χαρακτήρα της παράδοσης και της εξέλιξής της. Το 2001, το Εργαστήριο μεταφέρθηκε στην οδό Ζωοδόχου Πηγής και ο χώρος στη Στοά άρχισε να λειτουργεί αποκλειστικά ως εκθεσιακός, με την επωνυμία «Χώρος Τέχνης Βιβλίου» και κύριο άξονα ενδιαφέροντος την τέχνη του βιβλίου: εκθέσεις βιβλίων εικαστικού περιεχομένου, ζωγραφική σε βιβλιοδεσίες, εκθέσεις χειρογράφων από σύγχρονους δημιουργούς, εικαστικό υλικό από τα βιβλία των εκδόσεών μας, αλλά και αντικείμενα τέχνης.

Σε επιστημονικό επίπεδο, οι στόχοι και οι προβληματισμοί αυτοί εκφράστηκαν για πρώτη φορά το 1999, μέσω της έκδοσης του πρώτου τόμου του Βιβλιοαμφιάστη. Πρόκειται για μια περιοδική επιστημονική έκδοση για την ιστορία και την τέχνη της ελληνικής βιβλιοδεσίας, που ουσιαστικά εγκαινίασε διεθνώς την έρευνα πάνω στην ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας. Με τη συμμετοχή διακεκριμένων αλλά και νέων επιστημόνων, βιβλιοδετών, συντηρητών και άλλων, ο Βιβλιοαμφιάστης στάθηκε αφορμή να μελετηθούν και να προβληθούν άγνωστα μέχρι τότε στοιχεία της ιστορίας της βιβλιοδεσίας, που παραπέμπουν στην ευρύτερη ιστορία του πολιτισμού μας. Η προσπάθεια αυτή, αν και αρχικά δεν έτυχε της υποστήριξης κρατικών φορέων, αναγνωρίστηκε και επαινέθηκε από επίσημους φορείς και πρόσωπα και συνεχίστηκε με την έκδοση του δεύτερου τόμου, που παρουσιάστηκε στο Βυζαντινό Μουσείο τον Δεκέμβριο του 2004. Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε από το Εργαστήριο Βιβλιοδεσιών Μπάμπη Λέγγα, ενώ την έκδοση του δεύτερου ανέλαβε η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας.
Ο φορέας αυτός συστάθηκε το 2002 από σημαίνουσες προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών, που δάνεισαν το κύρος τους στην πρωτοποριακή προσπάθεια ανάδειξης της τέχνης της βιβλιοδεσίας. Καταστατικοί στόχοι της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας ήταν εξαρχής η ευαισθητοποίηση του κοινού, γενικού και ειδικού, σχετικά με τη βιβλιοδεσία και την προαγωγή της μελέτης της σε επιστημονικό επίπεδο. Για την επίτευξη των σκοπών αυτών οργανώθηκαν εκθέσεις ιστορικού και εκπαιδευτικού περιεχομένου, καθώς και εκδόσεις για την ιστορία και την εξέλιξη της τέχνης. Σε εκθεσιακό επίπεδο, ήταν η πρώτη φορά που η ιστορία του ελληνικού βιβλίου, και του ελληνισμού γενικότερα, φωτίστηκε από μια άλλη οπτική γωνία: έτσι όπως αναδύεται μέσα από τα καλύμματα των βιβλίων.
Τον Σεπτέμβριο του 2003 παρουσιάστηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Δράμας μία τέτοια έκθεση με τίτλο «Μορφές του αρχαίου και βυζαντινού βιβλίου». Η έκθεση αυτή πλαισίωσε τις εργασίες του ΣΤ΄ Διεθνούς Συμποσίου Ελληνικής Παλαιογραφίας, που διοργανώθηκε στην ακριτική αυτή πόλη με ευθύνη του μέλους της Comité Ιnternational de Paléographie Grecque, καθηγητή Βασίλη Άτσαλου. Στο Συμπόσιο υπήρξε για πρώτη φορά ξεχωριστή ενότητα για τις σταχώσεις των χειρογράφων. Η Ελληνική Εταιρεία Βιβλιοδεσίας θα εκδώσει τα Πρακτικά του Συμποσίου σε τρεις τόμους, ως Παράρτημα 1 του Βιβλιοαμφιάστη, με επιστημονική επιμέλεια του Βασίλη Άτσαλου, σε συνεργασία με τη Νίκη Τσιρώνη, την άνοιξη του 2006.

Εξάλλου, τον Οκτώβριο του 2005 πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών διεθνές συνέδριο με τίτλο «Το Βιβλίο στο Βυζάντιο: Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Βιβλιοδεσία». Το συνέδριο αυτό, με το οποίο ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση του ομώνυμου ερευνητικού προγράμματος που είχε ξεκινήσει το 2002, με πρωτοβουλία της Ελληνικής Εταιρείας Βιβλιοδεσίας και σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, προέκυψε ως αποτέλεσμα της συζήτησης για την ιστορία της ελληνικής βιβλιοδεσίας που άνοιξε η έκδοση του Βιβλιοαμφιάστη και οι πολλαπλές δραστηριότητες για την προβολή της. Τα Πρακτικά του Συνεδρίου θα κυκλοφορήσουν στις αρχές του 2007 από τους τρεις φορείς, ως τρίτος τόμος του Βιβλιοαμφιάστη.

Παράλληλα με τις παραπάνω δραστηριότητες, το αρχείο νεοελληνικής βιβλιοδεσίας με υλικά ντοκουμέντα και αποδελτιωμένες πληροφορίες διαρκώς εμπλουτίζεται. Στο πλαίσιο αυτό, σημαντική είναι η απόκτηση πολλών διακοσμητικών εργαλείων και μικρών χειροκίνητων μηχανημάτων του βιβλιοδετείου του Γιώργου Λεβάντη (1917-1970), από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.

Για τις βιβλιοδεσίες του το Εργαστήριο στηρίζεται στη μελέτη και τη γνώση της παράδοσης, την οποία συνδυάζει με τη σύγχρονη εικαστική αντίληψη. Το παλαιό συνδιαλέγεται με το νέο σε ό,τι αφορά στην αισθητική, την τεχνική, τα υλικά, τη διακόσμηση και τα κοσμήματα. Επιπλέον, κρατά ανοιχτό τον διάλογο μεταξύ καλλιτεχνικής και παραγωγικής βιβλιοδεσίας, υπηρετώντας την αντίληψη σύμφωνα με την οποία «η αισθητική είναι ηθική», όπως είχε χαρακτηριστικά αναφέρει ο Άγγελος Δεληβορριάς στην παρουσίαση του Άσματος Ασμάτων από τις Εκδόσεις του Φοίνικα στο Μουσείο Μπενάκη. Πράγματι, η αισθητική δεν είναι πολυτέλεια αλλά τρόπος ζωής που αντικατοπτρίζει την πνευματική αναζήτηση.

Η βιβλιοδεσία, κατά τη δική μας αντίληψη, συνδυάζει στοιχεία και οδούς ετερόκλητες: στοιχεία θεωρητικά και πρακτικά, εικαστικά και τεχνικά. Στην υπηρεσία της θέτει τους πάντες: καλλιτέχνες, συλλέκτες, τεχνίτες, επιστήμονες, ερευνητές της ιστορίας της, συντηρητές, μέχρι και τους ευαίσθητους κληρονόμους παλαιών βιβλιοδεσιών. Σε ένα εργαστήριο βιβλιοδεσίας η παράδοση και οι τρόποι της αναμετριούνται με το σήμερα, με τις ανάγκες και την κυρίαρχη, μινιμαλιστική στις μέρες μας, αισθητική. Στο Εργαστήριο, νέοι άνθρωποι μαθαίνουν την τέχνη ή συμπληρώνουν την εμπειρία τους. Πολλά από τα βιβλιοδετεία της Αθήνας και της επαρχίας στελεχώνονται σήμερα από τέτοιους ανθρώπους, που διαφυλάσσουν τη γνώση και την ευαισθησία για τη βιβλιοδεσία. Με μόνιμους έμπειρους βιβλιοδέτες και με το παραπάνω προσωρινό ανθρώπινο δυναμικό, το Βιβλιοδετείο της οδού Ζωοδόχου Πηγής έχει αναδειχθεί, τουλάχιστον ως προς τον κύκλο καλλιτεχνικών εργασιών, το σημαντικότερο στην Αθήνα τα τελευταία χρόνια. Αν και η προσπάθεια αυτή υπήρξε και εξακολουθεί να είναι ατομική, στην πορεία καθοριστική στάθηκε η συνεργασία, η γνώμη αλλά και η ανταπόκριση πολλών ομότεχνων, φιλότεχνων, συνεργατών και φίλων.



Από τον Μάρτιο του 2006 η μόνιμη έκθεση δεμένων βιβλίων της Στοάς Αρσακείου θα λειτουργεί ως ξεχωριστό τμήμα στον Ιανό, το νέο, μεγάλο και πολυδύναμο βιβλιοπωλείο που εδώ και δεκαετίες έχει δώσει το δικό του ιδιαίτερο πολιτιστικό στίγμα στη Θεσσαλονίκη και πρόσφατα άρχισε να λειτουργεί και στην Αθήνα, στην οδό Σταδίου 24, υποσχόμενο ανάλογη δυναμική παρουσία στα πολιτιστικά δρώμενα. Στον νέο αυτό χώρο θα διατίθενται οι συλλεκτικές αλλά και οι άλλες εκδόσεις μας, αντικείμενα τέχνης καθώς και δεμένα βιβλία άλλων εκδοτικών οίκων. Επίσης, στον Ιανό θα πραγματοποιούνται εκθέσεις με το εικαστικό υλικό των βιβλίων που εκδίδουμε, και συναφείς εκδηλώσεις.
Το Βιβλιοδετείο θα εξακολουθήσει να λειτουργεί και να παρέχει όλες τις υπηρεσίες στην οδό Ζωοδόχου Πηγής 49-51, στο ύψος της οδού Αραχώβης. Στον χώρο αυτό θα στεγαστούν και οι υπόλοιπες προγραμματισμένες δραστηριότητες, οι οποίες αφορούν, μεταξύ άλλων, στην έρευνα για την παραγωγή αντιγράφων παλαιών βιβλιοδεσιών για πωλητήρια συγκεκριμένων μουσείων, στην εκπαιδευτική δραστηριότητα που θα απευθύνεται στον ακαδημαϊκό και μη χώρο, στην ανάπτυξη της εκδοτικής δραστηριότητας και στην ταυτόχρονη αξιοποίηση της εμπειρίας μας, σε τεχνικό και αισθητικό επίπεδο, για την έκδοση βιβλίων, καθώς και τον σχεδιασμό και την παραγωγή αντικειμένων για το ευρύτερο κοινό.

Το παρόν βιβλίο συμπίπτει αλλά και σηματοδοτεί τη σημαντική αυτή αλλαγή, υπογραμμίζοντας και γνωστοποιώντας τις κυριότερες δραστηριότητές μας κατά τη δεκαπενταετή λειτουργία μας, σχολιασμένες από επιλεγμένα δημοσιεύματα στον Τύπο. Παράλληλα, είναι εορταστικό κάλεσμα για τη συνέχιση της προσπάθειας για την ανάδειξη της ελληνικής βιβλιοδεσίας στον ελληνικό αλλά και τον διεθνή χώρο.

Δεκέμβριος 2005
Μπάμπης Λέγγας



* Georges Braque, Η μέρα και η νύχτα. (Τετράδια 1917-1955). Μετάφραση και σχόλια Γ. Π. Σαββίδης, Αθήνα 1989.