Σταυρούλα Κουράκου
Malvasia
Ο ΠΕΡΙΩΝΥΜΟΣ ΟΙΝΟΣ ΧΘΕΣ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ


ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ 

Ο σκοπός που οδήγησε τελικά στην έκδοση του παρόντος βιβλίου δρομολογήθηκε πριν από είκοσι πέντε χρόνια σε ένα συνέδριο του Διεθνούς Οργανισμού Αμπέλου και Οίνου, γνωστού ως O.I.V., το οποίο έλαβε χώρα στην Ιταλία με θέμα την προστασία των «Ονομασιών Προέλευσης» των οίνων. Με τον όρο αυτό νοείται, στο διεθνές οινεμπόριο, το όνομα μιας νομοθετικά οριοθετημένης γεωγραφικής περιοχής, το οποίο επιτρέπεται να αναγράφεται στην ετικέτα των εμφιαλωμένων οίνων μόνον όταν το περιεχόμενο της φιάλης προέρχεται από αμπελώνες της αναγραφομένης περιοχής και εφόσον έχει παρασκευαστεί από οινοποιεία που βρίσκονται εντός των ορίων της.

Στο συνέδριο αυτό, η ελληνική αντιπροσωπεία βρέθηκε προ μιας ιδιαίτερα δυσάρεστης έκπληξης. Στην ετικέτα λευκών ξηρών οίνων ιταλικής περιοχής ήταν γραμμένη η ένδειξη Malvasia di Candia. Διαμαρτυρηθήκαμε, διότι η ένδειξη αυτή αποτελεί κατάφωρη παραβίαση της νομοθεσίας της Ε.Ε. για την προστασία των γεωγραφικών επωνυμιών, με συνέπεια την παραπλάνηση των καταναλωτών ως
προς την προέλευση του προϊόντος. Είναι, πράγματι, γνωστό ότι οι Βενετοί αποκαλούσαν Malvasia τη βυζαντινή καστρόπολη της Μονεμβασίας, η δε Κρήτη ήταν γι’ αυτούς το «Regno di Candia».  Είναι επίσης γνωστό ότι τον βυζαντινό Μονεμβάσιον οἶνον, τη μονοβασ(ι)ά των ελληνόφωνων, οι Βενετοί τον ονόμαζαν malvasia, γιατί στους δρόμους της θάλασσας το εμπόρευμα έπαιρνε τα χρόνια εκείνα το όνομα του λιμανιού φόρτωσης. Τον τύπο του γλυκού αυτού οίνου τον μιμήθηκαν τότε σε πολλές περιοχές της δυτικής Ευρώπης, όπου εξακολουθούν να παρασκευάζονται διάφοροι κατ’ όνομα οίνοι malvasia, όπως στην Ιταλία ο Malvasia delle Lipari, αλλά και σε άλλες χώρες, όπως ο Malvasia της Μαδέρας. Αυτό αποτελεί κατάκτηση αιώνων και δεν επιδέχεται αλλαγή. Όμως ο Malvasia di Candia ήταν ένας κρητικός οίνος ο οποίος δέσποσε στις αγορές από τον 14ο έως τον 17ο αιώνα· δεν επιτρέπεται καπήλευση. Στις διαμαρτυρίες μας, η ιταλική πλευρά αντέταξε πως δεν πρόκειται για brand name αλλά για μια ποικιλία αμπέλου η οποία είναι γραμμένη με αυτό το όνομα στον εθνικό κατάλογο ποικιλιών της Ιταλίας, στην οποία εισήχθησαν μοσχεύματά της από την Κρήτη κατά τον 16ο αιώνα, στα χρόνια της Ενετοκρατίας.

Ως προϊσταμένη του Ινστιτούτου Οίνου, ιδρύματος έρευνας του τότε Υπουργείου Γεωργίας, και κατ’ ακολουθίαν αρμόδια για τη σύνταξη εισηγήσεων προς την Επιτροπή αναγνώρισης και προστασίας των ονομασιών προέλευσης των ελληνικών οίνων, έθεσα την ίδια εκείνη στιγμή δύο στόχους: Ο πρώτος απέβλεπε στην κατάργηση της αναγραφής τοπωνυμίων στην περίπτωση ποικιλιών αμπέλου με σύνθετη επωνυμία. Ο στόχος αυτός επιτεύχθηκε το 2002. Με νέα νομοθεσία της Ε.Ε., καμία ποικιλία αμπέλου, στο όνομα της οποίας υπεισέρχεται τοπωνύμιο, δεν μπορεί να αναγράφεται στην ετικέτα οίνων που
δεν προέρχονται από την περιοχή η οποία υποδηλώνεται από το συγκεκριμένο τοπωνύμιο. Ως εκ τούτου, η μόνη περιοχή στην οποία μπορεί να χρησιμοποιείται το πλήρες όνομα Malvasia di Candia είναι η Κρήτη.

Ο δεύτερος στόχος ήταν πιο φιλόδοξος· απέβλεπε στην αναβίωση οίνων malvasia σε όσες ελληνικές περιοχές συνέτρεχαν οι ιστορικές προϋποθέσεις. Όταν έκρινα πως μπορούσε να αρχίσει μια προσπάθεια αφύπνισης, δημοσίευσα το 1996 στην ημερήσια εφημερίδα Η Καθημερινή –στο κυριακάτικο φύλλο της οποίας κρατούσα τη «στήλη του κρασιού»– τέσσερα σχετικά δημοσιεύματα. Το
ενδιαφέρον των επιστημόνων και των οινοπαραγωγικών φορέων ήταν άμεσο, όπως το περιγράφει ο Ηλίας Αναγνωστάκης, γνωστός ιστορικός του βυζαντινού οίνου, στην εισαγωγή των Πρακτικών του Συμποσίου Μονεμβάσιος Οἶνος – Μονοβασ(ι)ά – Malvasia, το οποίο συνδιοργανώθηκε τον Μάιο του 2006 από το Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και την επιστημονική ομάδα Οἶνον ἱστορῶ

Ο τόμος αυτών των Πρακτικών, τα οποία εκδόθηκαν το 2008 με επιμέλεια του
Ηλία Αναγνωστάκη, αποτελείται από δύο μέρη: Στο πρώτο μέρος εκδίδονται τα Πρακτικά του Συμποσίου και στο δεύτερο δημοσιεύεται μια πραγματεία μου με τίτλο Μονοβασ(ι)ά-Malvasia, πολύπτυχο οινικών θεμάτων. Όπως γράφει ο επιμελητής της έκδοσης: «Εδραιώνεται, έτσι, η αναγκαία συνεργασία και αλληλοπεριχώρηση διαφορετικών κλάδων, θεωρητικών και θετικών επιστημών».

Παράλληλα με αυτό το Συμπόσιο, το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών λαμβάνοντας υπόψη το διαρκώς αυξανόμενο ενδιαφέρον του κοινού για το κατεξοχήν ελληνικό προϊόν, τον οίνο, ενέταξε στο πρόγραμμα της περιόδου 2005-2006 τον θεματικό κύκλο «Οίνος: πολιτισμός και κοινωνία. Το Χθες και το Σήμερα». Προσκεκλημένη ως μία των ομιλητών, έκρινα ότι είχε έρθει η ώρα να ανοίξω τα χαρτιά μου. Στο κατάμεστο από ενδιαφερομένους παραγωγούς και αρμοδίους παράγοντες, αμφιθέατρο του Ε.Ι.Ε. ανέπτυξα στις 23 Μαΐου 2006 το θέμα: «Δυνατότητες νομοθετικής ρύθμισης οίνων Μονεμβασιά και Malvasia». Το κείμενο της διάλεξης στάλθηκε στο Υπουργείο Γεωργίας και στις κεντρικές υπηρεσίες των φορέων. 

Τον Οκτώβριο του 2009, δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το Προεδρικό Διάταγμα αναγνώρισης του οίνου Ονομασίας Προέλευσης Μονεμβασία-Malvasia, με το οποίο οριοθετήθηκε η γεωγραφική ζώνη παραγωγής του στην ενδοχώρα της Μονεμβασίας, και τον Ιούλιο του 2010, η υπουργική απόφαση με την οποία καθορίστηκαν οι όροι τους οποίους πρέπει να πληρούν οι αμπελώνες και οι οίνοι της οριοθετημένης ζώνης για να έρχονται στο εμπόριο με αυτό το ιστορικό τοπωνύμιο. Τον Δεκέμβριο του 2011, νομοθετήθηκαν οι οίνοι Malvasia Πάρου, Malvasia Χάνδακας-Candia και Malvasia Σητείας. Έτσι αναβίωσε ο περιώνυμος οίνος στο ιστορικό τρίγωνο της γεωγραφικής καταγωγής του: Μονεμβασία – Κρήτη – Κυκλαδονήσια, ο οποίος δέσποζε στις αγορές από τα βυζαντινά χρόνια έως και την άλωση του Χάνδακα (Candia) από τους Τούρκους τον 17ο αιώνα. 

Στη συνέχεια σκέφτηκα να γράψω ένα βιβλίο, με σκοπό να βοηθήσει τους ελληνικούς φορείς παραγωγής να προβάλουν στις αγορές την άγνωστη ιστορία του διάσημου αυτού οίνου και την αναβίωσή του στις ελληνικές γενέτειρες περιοχές. Το κύριο μέρος αυτού του βιβλίου είναι αφιερωμένο αποκλειστικά σε θέματα αμπέλου και οίνου από τον 12ο έως και τον 17ο αιώνα, όπως καταγράφονται στις πηγές που μελέτησα. Έχει ουσιαστικά ως βάση την εισαγωγή και το κείμενο που δημοσιεύτηκε στο δεύτερο μέρος των πρακτικών του Συμποσίου Μονεμβάσιος Οἶνος – Μονοβασ(ι)ά – Malvasia, αναδιαρθρωμένο και συμπληρωμένο με πολλά νέα στοιχεία και συνοδευόμενο από δύο Παραρτήματα.

Το πρώτο Παράρτημα αποτελεί ένα σύντομο σχετικά χρονολόγιο της Μονεμβασίας, σε συνδυασμό με αναφορές σε ορισμένα γεωγραφικά ονόματα της χερσονήσου του Μαλεβού, όπως ήταν το μεσαιωνικό όνομα του Πάρνωνα, απ’ όπου προήλθε το όνομα Μαλεβαζία-Mal(e)vasia, της Καστροπολιτείας. Το δεύτερο Παράρτημα αναφέρεται στους τέσσερις σύγχρονους ελληνικούς οίνους malvasia. 

Και με αυτές τις επισημάνσεις παραδίδω στην κρίση των αναγνωστών αυτό το βιβλίο, του οποίου η συγγραφή είναι προϊόν μελέτης και ευδοκίμησης προσπαθειών, οι οποίες δρομολογήθηκαν πριν από είκοσι πέντε ολόκληρα χρόνια.

Αθήνα, Απρίλιος 2018
Σταυρούλα Κουράκου




Στη Βενετία οι έμποροι ήταν ενταγμένοι υποχρεωτικά σε συντεχνίες. 
Το χαρακτικό του Giovanni Grevenbroch (18ος αι.) παριστάνει 
συνεστίαση συνδίκων της Συντεχνίας των εμπόρων της malvasia. 
Βενετία, Museo Correr, Gabinetto di Stampe e Disegni.